Werkplan plaatsen Plechelmus-klok.



Dit document beschrijft de werkzaamheden aan de St. Plechelmustoren die uitgevoerd moeten worden in verband met de plaatsing van de nieuwe Plechelmus-klok. Het is van belang dat de monumentale St. Plechelmustoren en de Maria-klok van Geert van Wou uit 1493 daarbij niet beschadigd worden. Uitgangspunt bij alle werkzaamheden is heel duidelijk dat al het monumentale behouden blijft.

Alle stappen van het werkplan kunnen in theorie op verschillende dagen worden uitgevoerd. Bij iedere stap wordt aangegeven wie de betrokkenen zijn en wie er verantwoordelijk is.

Openen galmgat

Om de nieuwe Plechelmus-klok in de toren te krijgen moet één van de vier galmgaten van de toren worden opengemaakt.

Voor het openen van het galmgat worden de galmborden uitgelicht en voorzichtig naar beneden gehesen. De galmborden hangen aan haken en zijn gemakkelijk uit te tillen met een kraan.

Daarna wordt de montant (de middenstijl) weggenomen. Dat kan pas nadat de vierpas van het galmgat, normaliter ondersteund door de montant, van een tijdelijke ondersteunende stalen of houten balk is voorzien. Deze balk wordt afgesteund op de betonbalk die onder de vierpas aan de binnenkant van het galmgat in de toren aanwezig is.

Als het mogelijk is, dan wordt de montant in zijn geheel weggenomen na eerst van een beschermende houten bekisting te zijn voorzien. Mocht dit toch niet mogelijk zijn, dan wordt de montant steen voor steen van boven naar beneden afgebroken. De hele montant of de losse stenen van de montant worden op een nader te bepalen plaats veilig opgeslagen.

Deze werkzaamheden worden uitgevoerd door een aannemer die veel ervaring heeft met restauratietechnieken. Ook heeft de aannemer vaker aan de plechelmustoren gewerkt. Voor het werk aan de montant wordt een aan een kraan gehangen werkbak gebruikt.


Inhijsen materiaal.

De rechte luidbalk voor de nieuwe klok, het luidwiel, de klepel, en de onderdelen van de nieuwe luidstoel worden samen met diverse metalen balken ingehesen.


De onderzijde en de beide zijkanten van het geopende galmgat worden eventueel met hout of ander materiaal afgekleed, zodat het zandsteen van de muren niet beschadigd wordt op het moment dat in te hijsen materiaal per abuis de muur zou kunnen raken.

De luidstoel van de Maria-klok en de luidstoel van de Plechelmus-klok worden na het (ver)plaatsen gedragen door twee nieuwe HEB200 balken. Deze twee reeds geverfde balken overspannen de helft van de klokkenvloer. De uiteinden van deze balken rusten op klossen Bilinga-hout. Onder de plek waar de klossen liggen wordt de klokkenvloer ondersteund door de zware betonbalken van de klokkenstoel. De betonnen klokkenstoel is al in 2018 stijver gemaakt door het aanbrengen van in totaal 24 stalen schoren.


Verplaatsen Maria-klok

Nadat de klepel uit de klok is gehaald wordt de Maria-klok ingepakt in beschermend materiaal (hout of tempex eventueel in combinatie met schuim). Aan de luidbalk worden twee stroppen bevestigd die via de nieuw ontwikkelde kraan om hoog getakeld kan worden.

In 2012 is op een andere manier gewerkt toen de luidbalk onderhoud nodig had waarvoor de Maria-klok uit de stoel getild moest worden. Doordat wij geen onderbouwde berekeningen op de oude manier, het hangen aan het plafond, konden maken hebben wij een eigen binnen kraan moeten bedenken. Deze hebben wij wel met een berekening kunnen onderbouwen.

Na het ophijsen van de Maria-klok wordt deze tijdelijk op een paar houten klossen op de klokkenvloer gezet. Voor alle zekerheid blijft de klok daarbij steeds in de stroppen hangen zodat zowel het plafond als de vloer een deel van het gewicht kan dragen.

De luidstoel van de Maria-klok wordt losgemaakt van de klokkenvloer, gedeeltelijk gedemonteerd en een kwartslag gedraaid. De luidstoel wordt opnieuw aan de klokkenvloer vastgezet.

De Maria-klok wordt opgehesen en teruggeplaatst in de luidstoel. Na het verwijderen van het beschermende materiaal wordt de klepel in de klok teruggehangen.



Opbouw nieuwe luidstoel

Naast de luidstoel van de Maria-klok wordt de luidstoel van de Plechelmus-klok opgebouwd. Tijdens dit werk wordt de Maria-klok nog steeds beschermd door de eerder aangebrachte beschermende materialen teneinde te voorkomen dat de klok beschadigd raakt.

De luidstoel is ontworpen door de klokkengieter en op belasting doorgerekend door het technisch adviesbureau. Ook de nieuwe luidstoel wordt aan de klokkenvloer vastgezet. Daarvoor moeten vier bevestigingsgaten in de klokkenvloer worden geboord.

Omwisselen Irene-klok en Appolonia-klok

Het huidige vijf-gelui bestaat uit de reeks c – d – e – g – a. De slagtoon van de nieuwe Plechelmus-klok is bes. Het vijf-gelui wordt aangevuld en gewijzigd naar bes – c – d – f – g – a. Dat kan door de f-klok (Gillett & Johnston) en de e-klok (Eijsbouts) om te wisselen. Daarmee wordt in feite de oude situatie van voor 1949 hersteld. In dat jaar werd namelijk de e-klok toegevoegd aan de beiaard. Dat de luidstoel van de e-klok eigenlijk te smal is, is niet vreemd, omdat de afmetingen passen bij die van de f-klok. De f-klok was voorheen een luidklok en heeft nog altijd een luidklepel. De f-klok wordt dan ook opnieuw de half-uur-klok. Het verschil in toonhoogte tussen de f-klok en de c-klok (Maria) is dan een kwart. Zoals het traditioneel ook hoort te zijn.

Voor het omwisselen van de beide klokken worden eerst de klepels verwijderd. Op aanwijzing van het technisch adviesbureau worden twee extra gaten in het plafond van de klokkenkamer geboord ter weerszijden van een betonnen schoorbalk zodat deze klokken met stroppen om een metalen balk die op het plafond ligt kunnen worden opgehesen. De gaten worden na het hijswerk weer dichtgemaakt.


Inhijsen Plechelmus-klok

Het kraanbedrijf gebruikt een soort lepelconstructie om de klok op te hijsen en door het galmgat naar binnen te schuiven . Met deze techniek kan hij met preciessie de klok door het galmgat krijgen.

Aan de binnenzijde van de toren loopt voor het galmgat een betonnen horizontale balk. De ruimte tussen de betonnen balk en de onderzijde van het galmgat is 218 cm. Het galmgat is 234 cm breed. Vanwege hout waarmee de onderzijde en zijkanten van het galmgat worden afgekleed zal het gat iets kleiner zijn.

Het inhijsen kan alleen plaatsvinden als de wind niet te sterk is. Door de hijstechniek die het kraanbedrijf gaat toepassen is het echter mogelijk om via een paar motoren de positie van de lepelconstructie continu bij te sturen zodat de hijslast nagenoeg bewegingsloos in de lucht hangt. Enige wind is dus niet erg.

De lepelconstructie met de nieuwe klok wordt door het galmgat naar binnen geschoven. Terwijl de klok nog op de lepelconstructie staat wordt de rechte luidbalk op de klok gemonteerd.

Plaatsen Plechelmus-klok

Boven het galmgat zal de innovatieve binnen kraan klaar staan om de Plechlmus-klok over te nemen van de lepelconstrucitie. Hierdoor is de klok veilig binnen gebracht.

Dit maakt het mogelijk om de klok op te tillen van de lepel van de kraan en heel nauwkeurig te verplaatsen zodat de klok uiteindelijk in de luidstoel wordt gehangen. Daarna wordt de klepel in de klok gemonteerd.

Interne kraan voor het liften van de klokken.

Sluiten galmgat

De montant wordt weer opgebouwd door gebruik te maken van de aan de kraan gehangen werkbak. De stenen van de montant worden met voegmortel (Otterbein NHL 3,5) weer aan elkaar vastgezet met een voegkleur overeenkomstig bestaand voegwerk en volgens een op te zetten monster. Daarna wordt de tijdelijke ondersteuning van de vierpas weggehaald en worden de zes galmborden teruggehangen.



Al met al is het een mega klus die wij met veel zorg en liefde zullen uitvoeren. Als Oldenzaler en Beiaard gaat de liefde van ons uit naar de toren en de klokken. Deze willen wij, net als u, bewaard houden.

Oude situatie klokken

Nieuwe situatie klokken

Ingang voor de klok

Hijsplan voor de klok